„Adres gabinetu (slug)" — jak ołów z 1886 roku trafił do ustawień logopedy

Przez pewien czas nasz panel prosił logopedów o podanie sluga. Nikt się nie skarżył, co jest w tej historii najgorsze.

Ekran włączania rezerwacji online wyglądał tak, że trzeba było wypełnić pole podpisane „Adres gabinetu (slug)". Gdyby ktoś wpisał coś nie tak, program odpowiadał uprzejmie: „Adres (slug) to małe litery, cyfry i myślniki, 3–40 znaków". Uprzejmie i bez sensu, jak celnik, który tłumaczy przepisy po łacinie.

Wyobraźmy sobie tę scenę. Logopedka kończy pracę o osiemnastej, siada do komputera, żeby wreszcie uruchomić zapisy przez internet, i dowiaduje się, że potrzebny jest slug. Po angielsku slug to także ślimak bez skorupy. Więc albo program prosi o ślimaka, albo o coś jeszcze gorszego. Prześledziliśmy, skąd to słowo się u nas wzięło. Przyjechało z daleka, z zupełnie innej epoki i, jak się okazało, nie samo.

Warstwa pierwsza — kawałek ołowiu

W lipcu 1886 roku w drukarni dziennika „New York Tribune" stanęła pierwsza używana komercyjnie maszyna zwana linotypem, wynalazek Ottmara Mergenthalera. Do tamtej pory tekst do druku składało się ręcznie, czcionka po czcionce. Linotyp robił coś, co wtedy graniczyło z magią: zbierał matryce liter w jedną linię i odlewał z gorącego metalu całą linijkę tekstu jako jeden kawałek ołowiu.

Ten kawałek nazywał się slug. Po polsku po prostu sztabka. Jeden slug to była jedna linijka gazety, którą zecer trzymał w ręku. Ciepłą.

Warstwa druga — redakcyjne ksywki

Skoro w drukarni sztabka oznaczała linijkę, to w redakcji słowo poszło o piętro wyżej. Slug zaczął oznaczać krótką nazwę, pod którą tekst wędrował przez produkcję gazety, od dziennikarza, przez redaktora, aż po łamanie. Coś jak ksywka artykułu, żeby wszyscy wiedzieli, o którym materiale mowa, zanim jeszcze ustalono tytuł.

Do slugów doklejano skróty niosące instrukcje: „AM" oznaczało wydanie poranne, „CX", że to sprostowanie. Cała redakcja rozumiała ten kod w pół sekundy. Dla kogokolwiek spoza redakcji był to bełkot.

To jest, nawiasem mówiąc, definicja żargonu w jednym zdaniu: język, który wewnątrz oszczędza czas, a na zewnątrz go kradnie.

Warstwa trzecia — internet przejmuje spadek

Kiedy powstawały pierwsze systemy do publikowania tekstów w sieci, budowali je w dużej mierze ludzie z redakcji albo dla redakcji. Wzięli więc gotowe słowo. Dziś slug to ta czytelna końcówka adresu, w mentai.pl/gabinet/gabinet-anny slugiem jest „gabinet-anny".

I tak zamknął się łańcuch: sztabka ołowiu z 1886 roku, ksywka artykułu w amerykańskiej gazecie, końcówka adresu internetowego, pole w ustawieniach gabinetu logopedycznego w Poznaniu, sto czterdzieści lat później.

Żadne z ogniw tego łańcucha nie było błędem. Błędem było dopiero ostatnie, bo tylko w nim po drugiej stronie siedział ktoś, kto nigdy nie widział linotypu.

Pół informatyki to drukarnia

Kiedy już wiedzieliśmy, skąd przyjechał slug, zaczęliśmy sprawdzać jego sąsiadów. Okazało się, że przyjechał z całą rodziną. Spora część słów, którymi programy mówią do Ciebie codziennie, to zecerzy przebrani za informatyków.

Czcionka po angielsku to font, od francuskiego fonte, czyli odlew. Bo czcionkę się odlewało, z tego samego ołowiu co slug. Gdy program pyta „jaką czcionkę wybrać", pyta w gruncie rzeczy „z jakiej formy odlać".

Interlinia, czyli odstęp między wierszami, po angielsku nazywa się leading. Czyta się „leding", od lead, ołów. W XVIII wieku zecer wkładał między wiersze paski ołowiu, żeby tekst „oddychał". Dziś suwak w edytorze robi to samo, tylko bez ołowiu i bez zecera.

Wielkie i małe litery to po angielsku upper case i lower case: górna i dolna kaszta. W drukarni czcionki leżały w dwóch drewnianych skrzynkach na pulpicie zecera. Wersaliki w tej wyżej, bo rzadziej potrzebne, małe litery w tej niżej, pod ręką. Angielskie słowo case w tym znaczeniu notowane jest od 1588 roku. Kiedy więc program prosi Cię o „hasło z wielką literą", prosi, żebyś sięgnął do górnej skrzynki. Z 1588 roku.

Boilerplate, słowo, którym programiści nazywają tekst-gotowiec wklejany bez zmian, na przykład stopkę prawną, wzięło się z blach kotłowych. Pod koniec XIX wieku agencje prasowe rozsyłały do małych gazet gotowe kolumny i reklamy odlane na metalowych płytach. Płyty przypominały blachę na kotły parowe, więc tak je nazwano. Regulamin, który przewijasz bez czytania, to po angielsku dosłownie „blacha kotłowa". Trudno o uczciwszą nazwę.

Klisza i stereotyp też stąd. Stereotyp to w drukarni płyta odlana z całej złożonej strony, żeby drukować ją wiele razy bez ponownego składania. Francuskie cliché, notowane od 1825 roku, to prawdopodobnie dźwięk, jaki wydawała forma uderzająca w roztopiony metal. Klik. Powtarzalna płyta, powtarzalna fraza. Gdy ktoś mówi, że tekst jest „kliszowaty", cytuje dźwięk odlewni.

Kiedy więc w programie czytasz o czcionce, interlinii i wersalikach, rozmawiasz z zecerem z XVI wieku. Slug w polu logopedy nie był wyjątkiem. Był po prostu tym krewnym, który przyszedł na rodzinne spotkanie bez zaproszenia i w kombinezonie roboczym.

Reszta to statek, powóz i szafa

Nie wszystko przyjechało z drukarni. Część słów, które programy uważają za oczywiste, ma jeszcze dziwniejsze adresy zameldowania.

Log, czyli dziennik zdarzeń, który program prowadzi po cichu w tle. To skrót od logbook, dziennika okrętowego. A dziennik okrętowy nazywa się tak od log, drewnianego kloca. Żeglarze wyrzucali za burtę deskę na lince z węzłami i liczyli, ile węzłów przeleci przez ręce w pół minuty. Stąd „węzły" jako prędkość statku i stąd dziennik, w którym to zapisywano. Opis tej metody znajduje się w podręczniku dla żeglarzy z 1574 roku. Kiedy program mówi, że „zapisał zdarzenie w logu", mówi, że wrzucił kloc do wody.

Dashboard, po polsku ostatnio „pulpit nawigacyjny" albo po prostu dashboard, bo nikt nie ma odwagi przetłumaczyć. Oryginalnie to była deska z przodu powozu, chroniąca pasażerów przed błotem, które konie „dash", czyli chlapały, kopytami. Słowo notowane od 1847 roku, w opisie sań. Potem trafiło do samochodu, bo deska została, tylko za nią zamiast konia był silnik. Potem ktoś przykręcił do niej zegary. Dziś „dashboard" w programie to ekran ze statystykami, a jego prawdziwe nazwisko brzmi „deska od błota".

Bug, czyli błąd w programie. Thomas Edison użył tego słowa w liście z 13 listopada 1878 roku, pisząc o drobnych usterkach, które „pokazują się" w wynalazku. Sześćdziesiąt dziewięć lat później, w 1947 roku, zespół Grace Hopper znalazł w przekaźniku komputera Harvard Mark II prawdziwą ćmę. Przykleili ją taśmą do dziennika z dopiskiem „pierwszy faktyczny przypadek znalezienia robaka". Ćma jest w muzeum do dziś. Więc gdy program ma „buga", technicznie rzecz biorąc ma ćmę.

Daemon, tak informatycy nazywają program, który pracuje w tle bez udziału człowieka. Nazwę wymyślono w 1963 roku na MIT, od demona Maxwella, wyimaginowanego stworka z fizyki, który sortuje cząsteczki. Czyli gdy w gabinecie o północy „automat" wysyła przypomnienia o wizytach, to formalnie robi to demon. Nie mówimy tak w panelu. Z oczywistych powodów.

Ciasteczka. Baner o ciasteczkach widziałeś dziś pewnie kilka razy. Nazwę wymyślił w 1994 roku Lou Montulli z Netscape, od „magicznego ciasteczka", żartobliwego określenia programistów na porcję danych, którą program dostaje i oddaje bez zmian. Innymi słowy, cała Europa klika od lat „akceptuję ciasteczka" z powodu żartu jednego człowieka z Kalifornii.

Spam. Z konserwy mielonki Spam i ze skeczu Monty Pythona z 1970 roku, w którym Wikingowie śpiewają „Spam, Spam, Spam" tak długo, aż nie słychać nic innego. Tak samo działa niechciana poczta. To jedno z niewielu słów w tej liście, które nazywa rzecz dokładnie tak, jak ona wygląda.

Okruszki, po angielsku breadcrumbs, czyli ta ścieżka „Ustawienia › Rezerwacja › Terminy" u góry ekranu. Od Jasia i Małgosi, którzy sypali okruchy, żeby trafić z powrotem do domu. Jak wiadomo z bajki, ptaki je zjadły i dzieci trafiły do wiedźmy. Nie jest to najlepsza reklama dla nawigacji, ale nazwa została.

Polska odpowiada kalką

Można by pomyśleć, że po polsku będzie lepiej. Bywa gorzej, bo do angielskiego żargonu dokładamy własne, tłumaczone dosłownie.

Aplikacja. Przed telefonami z ekranem dotykowym „aplikacja" po polsku oznaczała podanie o pracę albo praktykę prawniczą: aplikant to ktoś, kto uczy się na adwokata. Dziś logopedka „instaluje aplikację". Nie robi tego, żeby zostać radcą prawnym.

Twoja sesja wygasła. Komunikat, który brzmi jak coś z uczelni. Sesja po łacinie to posiedzenie, od sedere, siedzieć. W programie oznacza tyle, że siedziałeś za długo bez ruchu i program przestał wierzyć, że to nadal Ty. Powinien napisać: „Byłeś nieaktywny, zaloguj się jeszcze raz". Zamiast tego straszy sesją, jak dziekanat.

Nieprawidłowy token. Token to po polsku żeton. Ten z szatni. Program mówi Ci, że Twój żeton nie pasuje do numerka, tylko zapomniał dodać, gdzie jest szatnia.

Dedykowany. Po angielsku dedicated server to serwer przeznaczony do jednej rzeczy. Po polsku dedykuje się książkę albo piosenkę komuś bliskiemu. „Dedykowany moduł dla logopedów" brzmi więc jak moduł z wpisem na pierwszej stronie: „Kochanej Pani Basi, z wyrazami".

Funkcjonalność. Słowo, które pojawia się, gdy komuś „funkcja" wydała się za krótka. Program nie ma funkcjonalności. Ma funkcje. Funkcjonalność to cecha dobrego krzesła.

Kreator. Tak przetłumaczono angielskie wizard, czyli czarodzieja, ekran, który prowadzi Cię krok po kroku. Po polsku kreator to ten od mody. „Uruchom kreatora konfiguracji" znaczy więc mniej więcej: „poproś projektanta, żeby ubrał Twój program". Czarodziej byłby przynajmniej szczery.

Domyślnie. Angielskie by default pochodzi z języka prawa i finansów: default to niewywiązanie się, brak działania. „Domyślnie" po polsku znaczy raczej „w domyśle", „jak się można domyślić". Nikt się nie domyśla, że przypomnienie idzie SMS-em. Program po prostu tak robi, dopóki mu nie każesz inaczej. I tak powinien to napisać.

Dla równowagi: są tłumaczenia, które się udały, i to nie od dziś. Kosz, schowek, teczka i wtyczka to słowa, których nikt nie musi wyjaśniać, choć każde zastąpiło angielski termin. Da się. Trzeba tylko chcieć, żeby po drugiej stronie ekranu ktoś zrozumiał od razu.

Nasza własna gablotka ze skamielinami

Skoro już zaczęliśmy szukać, poszliśmy przez cały panel. Poniżej prawdziwa lista tego, co wycięliśmy, po lewej to, co program mówił jeszcze niedawno, po prawej to, co mówi teraz.

Zwróć uwagę na jedną prawidłowość. Ani jedno z tych słów nie było trudne. Wszystkie są zrozumiałe, dla nas. Żargon rzadko brzmi jak żargon dla tego, kto go napisał. On brzmi jak precyzja.

Uczciwie dodamy, że na zapleczu, tam, gdzie klient nie zagląda, nadal mówimy o „leadach", tak handlowcy nazywają osoby, które zapytały o ofertę. Pisze się to identycznie jak angielski ołów, ale to inne słowo: od „prowadzić". Zecer by się obraził, a my i tak mamy je na liście do wycięcia.

Dlaczego to się w ogóle dzieje

Nazwy w programie powstają w tym samym momencie co funkcja i pisze je ta sama osoba. Ona ma w głowie całą konstrukcję, więc „stan panelu" jest dla niej opisem dokładnym i oszczędnym. Problem polega na tym, że opisuje rzecz z jej strony ekranu.

Po drugiej stronie ktoś ma dwadzieścia minut między jedną wizytą a drugą i chce wiedzieć, kto jeszcze nie zapłacił. To nie jest ta sama osoba i nie ma tej samej mapy w głowie.

Dlatego nazwy trzeba czytać w gotowym programie, na spokojnie, całymi ekranami, a nie zatwierdzać pojedynczo w momencie pisania, kiedy każda wydaje się oczywista.

Żargon ma obrońców, i to zaskakujących

Najzabawniejsze wyszło przy sprzątaniu. Zmieniliśmy „Skopiuj stan panelu" na „Skopiuj listę kroków" i nasz własny automat sprawdzający zapalił się na czerwono.

Mamy zestaw testów, które pilnują, żeby ważne rzeczy nie zniknęły z programu przez przypadek. Jeden z nich upewniał się, że w panelu jest przycisk „Skopiuj stan panelu". Wyciągnęliśmy stare słowo z interfejsu i test uznał, że coś się zepsuło, bo nadal szukał starej nazwy.

Innymi słowy: żargon zdążył się zabetonować w miejscu, w którym nikt go nie szukał. Musieliśmy wyciąć go dwa razy. Raz z tego, co widzisz, i raz z tego, co pilnuje, żebyś to widział. Trochę jak z ćmą Grace Hopper: sam błąd był mały, ale trzeba było otworzyć maszynę.

Zasada, którą z tego przyjęliśmy

Prosta reguła, a wymaga jednej niewygodnej rzeczy: trzeba przejść własny produkt jak obcy człowiek, który nie zna ani jednego skrótu. My robimy to teraz po każdej paczce zmian.

Co możesz z tego wziąć dla siebie

Jeśli wybierasz program do gabinetu, masz w ręku bardzo tani test. Włącz wersję próbną i przeczytaj na głos trzy ekrany, których będziesz używać najczęściej. Nie oceniaj funkcji, oceniaj słowa. Jeśli po drodze trafisz na sluga, ślimaka albo żeton z szatni, wiesz już, skąd przyszły.

Jedno dziwne słowo to drobiazg, każdemu się zdarzy. Kilkanaście na jednym ekranie znaczy coś innego: że tego programu nie przeczytał na głos nikt spoza zespołu, który go zbudował. A skoro nie przeczytał nikt, to nie sprawdził go też nikt, kto tak jak Ty ma dwadzieścia minut między wizytami.

Ps. Ten wpis ma w adresie swojego sluga: „dziwne-slowa-w-programach". W adresach mu wolno. W panelu już nie.

Częste pytania (FAQ)

Co to jest slug w adresie strony?

To czytelna końcówka adresu, opisująca treść, na przykład „gabinet-anny" w adresie mentai.pl/gabinet/gabinet-anny. Słowo pochodzi z drukarstwa, gdzie oznaczało linijkę tekstu odlaną z ołowiu, a potem z redakcji gazet, gdzie było krótką nazwą artykułu w produkcji. W MentAI nazywa się dziś „Nazwa w linku do rezerwacji" i widzisz przy nim podgląd gotowego linku.

Dlaczego programy dla gabinetów używają dziwnych słów?

Zwykle nie ze złej woli. Nazwy pisze osoba, która buduje program, i dla niej są przezroczyste: wie, co znaczą, bo sama je wymyśliła. Żargon zostaje tam, gdzie nikt nie przeczytał ekranu oczami osoby, która ma nim pracować.

Czy „aplikacja", „dashboard" i „sesja" to złe słowa?

Nie są złe, są cudze. Każde ma swoją historię i w swoim pierwotnym świecie było precyzyjne. Problem zaczyna się, gdy program używa ich wobec osoby, która tego świata nie zna, i nie daje żadnej podpowiedzi. Jeśli obok „sesja wygasła" stoi „zaloguj się ponownie", nikomu nic się nie stanie.

Czy zmiana nazw nie miesza w głowie osobom, które już się przyzwyczaiły?

Dlatego zmieniamy je paczkami i opisujemy w Aktualizacjach, zamiast podmieniać po jednej co tydzień. Nazwa, która jest zrozumiała od pierwszego razu, oszczędza więcej niż kosztuje jednorazowe przestawienie się.

Zobacz, czy mówimy Twoim językiem

Najlepszy test to własne oczy. Rejestracja jest otwarta, konto zakładasz samodzielnie, bez kodu zaproszenia i bez karty.

Załóż konto i przejrzyj panel Zobacz demo bez zakładania konta